TEMPOS DO MUÍÑO DE VENTO

Emprazado no alto dun outeiro, no coñecido como o monte de Predouzos, atópase o muíño de vento. Malia ser de propiedade privada, polo que non é posible acceder ó edificio directamente, non deixa de ser unha visita e un fermoso paseo, no que se pode gozar dunhas incribles miraxes da Arousa, así como unhas máxicas postas de sol, coa inestimable compaña do muíño,  elemento fundamental do noso patrimonio.

muíñodevento_003

Nembargantes, e ó contrario do que ocorre có de mareas, pouco se sabe deste muíño. Non se coñece a data da súa construción e, ademáis de que a súa actividade nunca foi moita, leva xa moitas décadas en desuso. Malia todo, a súa primeira referencia histórica podería ser a propia introdución do millo en Galicia, nos albores do século XVII. Pero a pescuda máis concreta está  no “Diccionario Geográfico-Estadístico de España y Portugal”, de Sebastián de Miñano, obra que data dos anos 1826-29. Aquí falásenos da existencia dun muíño de vento na Arousa que era “… muy útil para los pueblos del Grove y de la parte oriental de la ría”. E é que un dos principais usos do muíño, máis que o uso particular, foi o fornecemento de barcos, sobre todo en épocas conflitivas.

muíñodevento_002

Non podemos obviar a existencia de, polo menos, outro muíño de vento, como se nos conta na “Historia da Illa de Arousa”. Este muíño, que tamén estaría situado na zona das Aceñas, desapareceu por completo en 1936, cando se utilizaron as súas pedras para outras construcións. E dicimos “polo menos”, porque non se descarta a existencia de máis, aínda que semella que foi o muíño de mareas das Aceñas o que sempre gozou de máis actividade, deixando en segundo plano ós de vento.

Desta maneira, podería ser moi útil unha ollada á toponimia Arousá na cal, así como atopamos o topónimo Aceñas como referente á actividade da moenda, atopamos tamén a zona chamada “Semuíño”, que inevitablemente fai que na revista Dorna (nº12, xullo 2010) se pregunten se algo terá que ver coa pasada existencia dun muíño naquel lugar. A conclusión é que simplemente se trata dun nome propio, sin ningunha relación coa moenda do millo, debido á inexistencia de documentación que acredite algo diferente.

muíñodevento_001

De uso público nun principio, o muíño de vento foi adquirido posteriormente por un particular. Como dicíamos antes, leva unha morea de décadas sen actividade, aínda que en algunha ocasión sirveu incluso como vivenda. De planta circular, o muíño de vento aparece ben conservado nos nosos días. Pero ás ameazas ás que tivo que facer fronte ó longo destes anos non foron poucas. A más dura, sen dúbida, os terribles incendios do verán de 2006, cando as lapas case chegan até o edificio, ben protexido, por sorte, polo muro de pedra que o rodea. Na actualidade, sete anos e medio despois, pódese comprobar que a vexetación dos arredores está bastante recuperada.

O LAVADOIRO DE PALMEIRA, RECANTO DUN PASADO RECENTE

Os lavadoiros son construcións típicamente galegas que foron aparecendo a comezos do século XX. Eran lugares públicos moi necesarios, en épocas nas que non existía a lavadora, que facían un pouco máis cómoda a dura actividade de lavar a roupa. Con razón as nosas avoas din que a lavadora é o mellor invento da historia. Imaxínense o enorme traballo que había de ser acarretar a roupa ó lavadoiro, fregala contra a lousa inclinada sen descanso, e levala despois de volta para a casa.

palmeira_01

Para a construción dos lavadoiros aproveitábase a existencia dunha fonte. E, na Arousa precisamente, será por fontes. Aquí coñecemos tres lavadoiros, o do Río, cuio rego foi desafortunadamente cuberto con cemento, malia o cal segue sendo un dos nosos currunchos máis especiais; o lavadoiro das Laxes, reformado polo obradorio Nordés en 2009; e o lavadoiro de Palmeira, sen dúbida, o mellor conservado.

E é que este lavadoiro é unha das pertenzas máis importantes do patrimonio arquitectónico da Arousa. Deberon de ser moitas as tardes de cantos, risas e contos, sempre entre murmurios, que nunca se sabe quén había de estar preto, que habían de ter transcorrido durante anos. Xa décadas despois, ía aparecer o mellor invento do século, que habían de amainar considerablemente as duras xornadas de traballo destas mulleres incansables.

palmeira_03

Paseniño, o lavadoiro de Palmeira foi deixando de ser frecuentada para o seu uso. Aínda ata finais da década dos 80 e principios dos 90, aínda había quen ía alí a lavar alfombras e outros obxetos igualmente aparatosos. Si que tivo ata ben pouco un uso de fonte. Pois era de obriga para todos, pero sobre todo para os nenos e sobre todo no verán, desviarse un pouco do camiño acordado para parar a beber en Palmeira. Tamén eran moitos os veciños que ían esplícitamente para encher as súas botellas de auga, pois era dunha excelente calidade, sempre fresquiña, tanto no verán coma no inverno.

palmeira_02

Hoxe en día non se pode garantir nada diso, e un cartel indícanos que a auga non é potable e que non é apta para o consumo. Polo tanto, Palmeira perdeu xa toda a utilidade coa que se contaba no momento da súa construción. Claro que nin sequera o precisa, convertido xa o lavadoiro nun dos lugares máis emblemáticos e con máis encanto da Arousa, Palmeira é parte importante, como dicíamos, do noso patrimonio, con espírituo de servizo público dende os seus inicios e con visos do pasado recente escrito alí. Un deses lugares que tan escasos son e dos que tanto precisamos.

OS MUIÑOS DE ABALO, EN CATOIRA: UNHA CERCANA VISITA Ó PASADO.

IMG_5904

Imaxínense por un intre que se atopan nos finais do século XIX ou nos principios do XX. Pensen no sufrimento de carregar con quilos e quilos de millo enriba dun carro. Cómo de longas e frías habían de ser aquelas noites no muíño. Quizáis tanto, que pola capacidade de adaptación e supervivencia do ser humanos, foron capaces de inspirar esas cantigas que todos coñecemos, e que son capaces de ruborizarnos só con escoitalas.

IMG_5906

O de Abalo, en Catoira, é un conxunto de muíños único.  En primeiro lugar, porque os muíños de vento non eran moi comúns na nosa zona. Aínda que nós na Arousa temos o privilexio de contar con un, que é un dos elementos máis importantes dos que constituen o noso patrimonio. A boa conservación dos muíños de Abalo, son unha gran axuda para coñecer algo máis da arquitectura pasada do noso muíño de vento.

IMG_5908

O muíño “Monte Mesón” é o mellor conservado. Cómo podemos ver, aínda posúe as súas aspas ou abanos.

IMG_5909

Como era de  esperar, cando no val fai un día de calma e calor , no outeiro onde están os muíños un vento chirriante sopra con violencia. Non é de estrañar que sexan ata tres os muiños que alí se atopan, e de que os tres gozaran de gran actividade. Como se pode observar, o outeiro ofrece unhas espectaculares vistas á Ría.

IMG_5910

Ó igual que o muíño da Arousa, os muíños de Abalo son construcións moi sinxelas. Son de planta circular e están construídas de granito. As aspas e as portas eran de madeira, mentres que o tellado estaba cuberto de tellas e pedras, materiais pesados en todo caso, pensados para non sucumbir á acción do vento.

IMG_5911

Irónica imaxe na que podemos ver xuntos exemplos de muíños de vento de onte e de hoxe. Seguro que os irmáns modernos dos muíños de Abalo nunca contarán có mesmo aprecio có que hoxe conta este complexo.

IMG_5914

Aquí vemos o interior do muíño que está en peor estado de conservación. É o único que non xa non ten tellado, pero no seu interior, ainda que semella unha escombreira, pódense recoñecer elementos da antiga edificación.

IMG_5913

Os muíños foron restaurados fai 20 anos. É unha desas visitas esquecidas, pero imprescindibles, un exemplo máis de que non é necesario desplazarse moitos quilómetros para atopar fermosos recunchos con encanto. Iso sí, debemos insistir en que pode non tratarse dunha visita moi cómoda, pois a presencia do vento é constante alí, pois o vento é, como non podía ser doutra maneira, é o último morador dos muíños de Abalo.

O GROVE REGRESA Á ÉPOCA DA SALGADURA.

Momento da rodaxe da miniserie “Salgadura”. Imaxe: Faro de Vigo.

Durante os séculos XIX e XX as formas cadrangulares das fábricas de salagre eran moi habituais dentro dos verdes paisaxes da costa galega. Reconvertidas hoxe en vivendas e outros usos, ou simplemente derruidas, forman parte da memoria nostálxica dun pasado que tampouco é tan lonxano.

Un dos grandes exemplos de recuperación e restauracións destas fábricas atopámolo no concello de O Grove, que posúe un museo da salagre en Punta Moreiras. O Grove é todo un pioneiro en levar a cabo accións similares, algo que atrae a un turismo que adoita gostar de coñecer os tintes históricos dos lugares que visita.

Meses atrás, Punta Moreiras foi tamén o escenario dunha miniserie coproducida entre Galicia e Cataluña. De título “Salgadura”, a coprodución segue a estela de anteriores ficcións como “Mar libre” e promete ofrecer unha imaxe da vida cotiá das  nosas costas nos séculos XVIII e XIX, có fondo histórico das fábricas de salagre.

As roupas de época, a ambientación e a recreación do funcionamento destas fábricas que se desenvolvían durante a rodaxe, foi a inspiración do Concello de O Grove para tratar de facer algo semellante no futuro. Trataríanse dunhas xornadas de exhaltación da salagre, que terían lugar unha vez ó ano. Nesta ocasión coincidiron coa popular Festa do Marisco da vila. Durante as xornadas, traballadoras vestidas de época mostrarían o proceso de elaboración da salagre, e tamén se degustarían as principais especies explotadas nas fábricas: os xurelos e as sardiñas.

Aínda que dirixida ó interese turístico, non se pode dubidar que se trata dunha fermosa iniciativa, pode que condicionada pola morriña que produce ese pasado que se nos escapa, do que canto máis tempo pasa, menos coñecemos. Por iso sempre son boas novas que se trate de achegar un anaco da Historia ó presente. As fábricas de salagre ben merecen esa oportunidade.

A FOTO QUE FIXO Ó CHE GUEVARA INMORTAL.

O 4 de marzo de 1960, un horrible suceso tiña lugar no porto da Habana. O  buque francés “Le Coubre”, cargado de armamento procedente dos Estados Unidos, estoupaba deixando tras de si centos de mortos e feridos. As armas tiñan coma destino ó  réxime do anterior dictador, Fulgencio Batista. Pero naquel momento, a Revolución acababa de triunfar e a compra estaba xa realizada e pagada, polo que os intentos dos Estados Unidos por deter a chegada da mercadoría resultaron inútis. En Cuba ninguén dubidaba de que os responsables daquela carnicería eran axentes da CIA.

Ó día seguinte, o 5 de marzo, prodúxose a multitudinaria despedida ás vítimas. Entre a gran multitude estaban os líderes da Revolución, entre eles o Che Guevara. Alí estaba tamén o fotógrafo cubano Alberto Díaz, máis coñecido como Korda, que traballaba para o xornal “Revolución”. Nun momento do funeral, captou unha imaxe do Che. Tiña o cabelo despeiteado e tiña posta a inconfundible gorra de guerrilleiro. Pero o que a ninguén lle pasou desapercibida era aquela mirada ó lonxe, cargada de impetuosidade e forza, pero estranamente tamén de serenidade.

A foto estivo colgada no estudio do autor durante sete anos, e nin sequera foi publicada no xornal “Revolución”. Sete anos despois, có Ché xa falecido, un editor italiano fíxose cós dereitos e foi a escollida como capa do “Diario del Che en Bolivia”.

A partir de ahí comeza a reproducirse en infinidade de soportes: gorras, camisetas, bandeiras,… ata aumentar a magnitude de icona do século XX do Che.

Turismo Galicia.

Unha das reproducións máis curiosas atopámola en Galicia, no concello coruñés de Oleiros. Unha impresionante estatua de 8 metros da famosa imaxe do Che preside unha rotonda situada, precisamente, na Avenida Ernesto “Che” Guevara. Aínda que polémica, debido á súa connotación política, a estatua é xa todo un reclamo turístico, así coma un dos usos da imaxe máis atractivos.

Korda xamais gañou nada pola súa fotografía, nin nunca o reclamou. Unicamente interviu unha vez para evitar que a imaxe fora utilizada con fins publicitarios para unha coñecida marca de vodka.

GOLDEN GATE: 75 ANOS CONTEMPLAN A ENXEÑERÍA MODERNA.

O pasado 27 de maio, o Golden Gate de San Francisco conmemoraba o 75 aniversario da súa apertura á circulación, algo que a cidade californiana celebrou en medio de grandes fogos de artificio.

O Golden Gate comezou a construirse en 1933 e rematouse en abril de 1937, baixo as ordes do enxeñeiro xefe Joseph Strauss. Dende o seu primeiro deseño, a ponte levaba impreso grandes pretensións de innovación: a cor alaranxada, a armónica elegancia e por ser a ponte colgante máis longa (2,7 quilómetros) da época.

Cada ano a ponte é visitada por millóns de persoas, que acoden alí expresamente para vela, polo que, á súa función de lugar de paso, úneselle a de monumento de interese turístico.

Aínda que supervivente de terremotos, o Golden Gate tivo que ser cerrado tres veces nestes 75 anos por mor de fortes ventos. Ten tamén a dubidosa honra de ser o lugar que máis adoitan escoller os suicidas para quitarse a vida, dos que se contan xa máis de 1400. Pero tamén é un recurrente escenario de cine  e todo un emblema para a súa cidade.

A continuación, deixámoslles con imaxes da construción desta obra de arte da enxeñería moderna.

A TORRE QUE DOU NOME A UN DOS RUEIROS MÁIS ANTIGOS DA AROUSA.

A Historia é un ben prezado que se perde no tempo e na memoria, imposible de rescatar. Por iso, cando xorden grandes viaxeiros, mentes curiosas e excelentes cronistas, o valor das súas obras é incalculable. Neste senso, a Illa de Arousa débelle moito a estes persoeiros, pois grazas a eles recupera datos sobre a súa Historia que doutro xeito ficarían no esquecemento.

Os cimentos da igrexa da Arousa foron construidos coa pedra da antiga torre.

Este é o caso do beneditino Padre Sarmiento. Na súa obra “Viaje a Galicia”, de 1745, cóntanos a historia dunha torre da que non se teñen máis referencias históricas que o seu propio relato. O fragmento aparece recollido na “Historia de A Illa de Arousa”, de Xosé Lois Vila Fariña e Xoán Dopico Orjales, de onde tamén baseamos a meirande parte das reseñas históricas deste artigo.

O Padre Sarmiento fai referencia a unhas pedras en forma de ruinas que están situadas preto dun outeiro, e que habían de ter pertencido a unha torre moi antiga. Era de forma case cadrada e medía ó redor de 25 pés (algo más de 7 metros e medio). O monxe afirma que fai 50 anos había de estar aínda en pé (lembremos que estamos no ano 1745), pero que fai seis o vento debeu de ir derrubándoa. A zona, xa por aquel entón, era coñecida como o “sitio de la Torre”, por algo se trata dun dos rueiros máis antigos da Arousa.

Padre Sarmiento.

O propio Padre Sarmiento entronca esta torre coas torres da Lanzada e as Torres do Este de Catoira, e seguramente tamén coa Torre de San Sadurniño de Cambados. Naquela época víase Sálvora dende aquela zona e o monxe está case seguro de que había de ter unha función de faro para a entrada de embarcacións.

Outros historiadores creen que estas torres tiñan unha función defensiva, sobre todo na Idade Media, cando eran moi habituais os ataques viquingos. Cando había ameaza de perigo, encendíase unha fogueira no alto da torre, e así avisaba a toda a poboación e á dos arredores.

Anos despois, en 1800, cando se iniciaron as obras de construción da que ía ser a nova igrexa da Illa de Arousa, aproveitáronse as pedras das antiga torre para os seus cimentos. Por iso, aquilo de que non nos quedan referencias da existencia da torre, agás o relato do Padre Sarmiento, é un tanto inexacto, pois queda un barrio histórico que leva o seu nome, o barrio de A Torre, e a actual igrexa, que conserva a súa pedra.

BAUHAUS: O DESEÑO CHEGA Á VIDA COTIÁ.

Londres acolle ata o vindeiro 12 de agosto, no Barbican Centre, a maior exposición sobre a Bauhaus realizada en 40 anos, baixo o título de “Bauhaus: Art as Life” (“Bauhaus: A arte como vida”), xa que se centra na súa produción de obras de arte, máis que no movemento artístico en si.

Cartaz de Joost Schmidt para a Exposición da Bauhaus en Weimar, 1923.

A Bauhaus foi fundada polo arquitecto alemán Walter Gropius en 1919 na República de Weimar (réxime político baixo o que permaneceu Alemaña tra-la súa derrota na Primeira Guerra Mundial). Coa Bauhaus nacía unha nova e innovadora forma de concebir a vida cotiá. O deseño era compatible coa funcionalidade, para o cal inspirábanse en formas xeométricas e utilizaban liñas puras, algo que en moitos casos segue sendo unha tendencia no mundo do deseño.

Teteira de Marianne Brandt, 1924.

Froito da Bauhaus son, dende elementos da vida diaria, como unha vangardista teteira de Marianne Brandt, como obras arquitectónicas como as Casas dos Mestres, obra do propio Gropius, e que foron construidas nun piñeiral próximo á escola, na que viviron, entre outros Klee ou Kandinsky, dous dos seus mestres máis coñecidos.

Casas dos Mestres, Gropius, 1925-26.

A escola fechou en 1933 coa chegada dos nazis ó poder. Durante a súa existencia, a Bauhaus atravesou diferentes fases e foi cuestionada en certas ocasións. Aínda así as súas creacións son consideradas modernidade hoxe en día, case un século despois.

OS MISTERIOS DE COMBARRO

Poucos son os pobos que, coma o pontevedrés Combarro, son capaces de conservar nas súas rúas as pegadas doutros tempos. A persoa que chega a Combarro deixa axiña de sentirse un visitante, e pasa a converterse nunha daquelas xentes mariñeiras de séculos pasados, e instintivamente, un vese na obriga de baixar as empinadas costas, como si a nosa humilde gamela nos estivera agardando na beira. Pois, aínda sendo tan fermoso o pobo de Combarro, estando alí, sempre se acaba mirando para o mar.

En poucas ocasións veremos un pobo tan adaptado á topografía do lugar. O suave granito aflora nas rúas e ata dentro das casas. A marea sube e chega a cubrir as patas dos hórreos, que semellan flotar no mar. Non se molestaron en facer suaves baixadas nas rúas perpendiculares que caen no mar, porque si a costa é abrupta, Combarro tamén o é.

As rúas son estreitas e tortuosas, pero concentran, en tan pouco espazo, unha enorme cantidade de exemplos da arquitectura das casas galegas, cós seus característicos balcóns e soportais; hórreos, cruceiros en cada esquina,… e data todo entre os séculos XVII e XIX.

Dende novembro de 1972, esta zona histórica foi recoñecida coa declaración de conxunto histórico artístico nacional. Este feito dou lugar ó seu desenvolvemento como punto turístico, axudado polo empuxe do veciño Sanxenxo. Tamén foi fundamental para a súa conservación e rehabilitación. Agora que se cumplen corenta anos da declaración, Combarro celébrao con diversas actividades culturais que terán lugar ó longo do ano baixo o emblema “Combarro Conxunto Histórico. 1972-2012”.

Pola nosa parte, queremos lembrar a película “Dagon: la secta del mar”. Trátase dunha produción española dirixida por Stuart Gordon en 2001 e protagonizada por Paco Rabal, na que é unha das súas últimas aparicións cinematográficas. O filme comeza cunha presentación de medo e misterio, reforzada polas paisaxes de Combarro, pois o pobo é o auténtico protagonista no principio. Debemos advertir, iso si, que a medida que avanza a película resulta, cando menos, arriscada, por non dicir disparatada.

UN DÍA NA CIDADE DA CULTURA

A primeira sensación que inunda ó visitante unha vez que chega á Cidade da Cultura é dunha enteira frialdade. Alí, naquel lugar apartado, escasos coches permanecen no inmenso aparcamento. E iso xa sorprende, pois, aínda tratándose dun día de semana, estamos en tempo de vacacións cando facemos a nosa visita.

Non somos os únicos que estamos alí, aínda que o silencio existente así no lo faga crer. Algún que outro turista perambula por alí. Fan algunhas fotografías e axiña marchan. Pouco máis hai que facer.

A apertura da Biblioteca e do Arquivo de Galicia semella que non lograron, cando menos polo momento, que o lugar sexa máis ocupado. O ruído máis notable provén das conversas superficiais dos funcionarios, cando non dalgún que outro bocexo.

O contido máis importante que atopamos é a exposición Typewriter, composta por 140 máquinas de escribir antigas. Noutras salas, os mesmos edificios volven a ser protagonistas, coa exposición dos seus modelos e das explicacións do arquitecto Eisenman. Polo demais, rodéannos baldas sen libros e estrondo de eco nas paredes.

O mantemento da Cidade da Cultura custa 2,5 millóns de euros ó ano, segundo a Xunta. E iso, sen que aínda estean construidos todos os edificios, entre eles o Teatro da Ópera, o máis caro de todos. Sen dúbida, algo escandalosamente excesivo para un paquete que non ten ningún regalo dentro. Aínda que non é o único caso no conxunto de España, a Cidade da Cultura sacou á luz as desastrosas actuacións tanto de políticos pretenciosos como de arquitectos estrela.

Chega a hora do xantar e un autobús agarda para recoller ós funcionarios. Agora, a Cidade da Cultura sí fica soa e perdida na metade da nada. E non é unha metáfora.