ACHÉGASE O SOLSTICIO DE INVERNO E O CELEBRAMOS EN NIÑO DE CORVO

Achégase un dos acontecementos máis especiais do ano, a cabalo entre o natural, o espiritual e o máxico. Porque o solsticio de inverno é o momento no calendario no que todo chega ó seu lóxico final para comezar axiña con novas esperanzas. Prodúcese entre o 21 e o 23 de decembro, e é aí cando o sol está nunha posición máis alonxada do Hemisferio Norte. Polo tanto, é cando menos luz recibimos en todo o ano, e a partir de aí os días son máis longos e a vida, no seu habitual ciclo, volve a ser un neno acabado de nacer con moitas e ilusionantes cousas por diante que lle han de suceder. Así chega esta tradición até nós, dende a sabedoría dos nosos antepasados Celtas, quenes celebraban unhas das súas festividades máis importantes nestas datas.

lightpainting en Niñi de Corvo, Illa de Arousa

Lightpainting en Niño de Corvo, Illa de Arousa. Imaxe: Marcos Cancelas Dozo.

Na Arousa todo o ano toda ela é un Stonehenge en si, como non podía ser doutra maneira, debido ós nosos cons, ós espectaculares conxuntos rochosos que arredor dela se erguen. Aquí, as danzas e os asubíos do vento mestúranse coas voces das pedras, e si así o fan sempre, canto máis será durante o máxico momento do solsticio.

Nocturna niño de Corvo, Illa de Arousa

Nocturna Niño de Corvo, Illa de Arousa. Imaxe: Marcos Cancelas Dozo.

Por iso desta vez imos a escoitar as pedras a un dos conxuntos máis impoñentes da nosa xeografía, en Niño de Corvo. O impresionante con, situado preto do Igafa e de camiño á praia da Area da Secada, entra no mar formando unha pequena península. E semella observar atentamente ás bateas de en fronte, e tamén ós temporais, cando se achegan lentamente polo mar. Porque Niño de Corvo, sen dúbida, é dos lugares da Arousa onde máis se poden apreciar os contrastes de luz e os espectaculares xogos de cores froito dos caprichos do ceo ou da lúa. Niño de Corvo falaranos durante este solsticio e todo aquel que queira fechar os ollos, sentir e escoitar será o que saiba todo o que ten que dicir.

“AUREANAS”, AS BUSCADORAS DE OURO DO SÉCULO XX

Non son poucos os oficios ancestrais que chegan até os nosos días, ou case. Porque as “aureanas”, aquelas mozas que buscaban ouro na provincia de Ourense, abandoaron a súa actividade fai xa máis de 50 anos, aló polos anos 60 do século pasado. Elas foron as heredeiras da explotación do ouro no Río Sil, coñecida xa dende as épocas castrexa e romana.

No libro “Etnoarqueología: Conocer el pasado por medio del presente“, de Juan Manuel Váquez Varela, coñecemos a historia destas mozas, provintes da pequena aldea de Pumares, no Barco de Valdeorras, aínda que se coñece que esta actividade era practicada tamén en outras zona de Ourense e tamén de Pontevedra.

Buscadoras de ouro en plena faena. Imaxe: santoestevo.com

Buscadoras de ouro en plena faena. Imaxe: santoestevo.com

As “aureanas” comezaban esta actividade moi novas, casi adolescentes, e eran as máis maiores as que lles aprendían o oficio. Todas elas eran solteiras, agás alguna viúva con escasos recursos. A busca de ouro tiña lugar tan só nos meses de verán e traballaban en interminables xornadas que ían dende a mañán moi cedo ata ben entrada a noite. Traballaban en grupo, se ben os beneficios eran individuais. Percorrían longos tramos do río que ían dende Quiroga e que incluso chegaban á provincia de León. Traballaban durante toda a semana e xa na fin de semana regresaban a Pumares.

Tramo do río Sil.

Tramo do río Sil.

O traballo consistía fundamentalmente en recoller o sedimento, que depositaban nun “prato” de madeira. Metíano na auga e con axuda de pequenos movementos circulares, os grans de ouro ían ficando no fondo. As “aureanas” adoitaban deixar o traballo unha vez que casaban, xa que as súas novas obrigas no fogar impedíanlle realizar a actividade. Sempre recollían cantidades de ouro moi modestas, e xamáis se soubo de ningunha que se fixera rica. O único luxo que se permitían de cando en vez era gardar para sí algún gran de ouro para facerse unha pulseira ou un anel.

Esta actividade cesou nos anos 60 debido á construción de embalses ó longo de todo o río.

FELIZ SOLSTICIO DE INVERNO DENDE QUILMA

Na Arousa as pedras falan, viven e observan. Por iso, cada ano, cando se produce o solsticio de inverno, homenaxeamos algún dos conxuntos máis característicos e impresionantes dos que dispoñemos, que non son poucos, para emular, dalgunha maneira ó Stonehenge. Comezamos o ano pasado có Con do Navío e nesta ocasión, o lugar ó que nos trasladamos foi Quilma, a ese especial monte e ó seu presunto menhir.

Punta Quilma

Punta Quilma, Illa de Arousa (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Atopámolo nun lugar estratéxico. Por un lado, o muíño de auga e as praias de Carreirón en fronte. Por outro, o Areoso, na que seguramente é a perspectiva máis espectacular que se pode atopar do illote dende terra. Segundo os restos arqueolóxicos, Quilma formaría parte dunha liña que comenza cós restos funerarios do Areoso e que tería alí a súa continuación. De feito, en documentos antigos constátase a existencia do topónimo “Castro de Quilma”, algo que fai máis que probable a antiga existencia dun castro nesta zona.

Punta Quilma

Punta Quilma, Illa de Arousa (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Especial atención merece unha estructura de catro metros que se alza inclinado alí, o máis parecido a un menhir que podemos encontrar en moitos quilómetros á redonda. De feito, este con chamou a atención do biólogo e xeólogo arousán Juan Poza, que alertou ós expertos sobre isto. E non podía estar moi desencamiñado, pois dende un primeiro momento considerouse que era necesario someter a estudo a rocha. E é que a natureza é ben caprichosa e unha gran parte da súa obra escapa á máis grande imaxinación humana. Aínda así, demasiado perfecta e demasiado trazada semella. Claro que, polo momento, os estudos non chegaron a resultados concluínten do que para nós xa sempre será un menhir.

Punta Quilma

Punta Quilma, Illa de Arousa (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

 

OS MENIÑOS DO CEMITERIO

En todos queda para sempre gravado na nosa memoria aquelas primeiras veces nas que coñeciamos o cemiterio, aquel lugar frío e ateigado de flores onde repousaban os que se ían de onda nos. Aquela impresión medraba cando descobríamos unhas pequenas lápidas, porque si ben difícil era facernos á idea de todos os que estaban alí, máis o era cando se trataba daqueles que se marcharon demasiado cedo: os nenos.

IMG_6347

Alí permanecen, unhas ringleiras de pequenas lápidas de granito, acorde có tamaño dos seus donos. Algunhas están restauradas, supoñemos, polos seus familiares. Outras están corroídas debido á erosión provocada pola intemperie. E é que estas son tamén as tumbas máis antigas do noso cemiterio, pertencentes a unhas épocas nas que se cría que ese solo ía ser suficiente para soterrar a todos os nosos seres queridos.

IMG_6351

Son demasiados? O certo é que o descoñecemos. A taxa de mortandade infantil dunha poboación é un dos principais indicativos do nivel de desenvolvemento dun país, rexión, etc. O periodo no que finaron os nosos nenos pode abarcar pouco máis de medio século, posto que os máis lexibles, e polo tanto máis recentes, datan das décadas dos corenta ou cincuenta do pasado século, pero tamén sabemos que algunha destas lápidas infantís máis antigas son de finais do século XIX.

IMG_6353

Trátase, polo tanto, dun periodo de tempo bastante longo, algo que resta significancia ó número de lápidas. A súa existencia pode deberse, simplemente, ás carencias sanitarias propias daqueles tempos e a algo tan banal como a estatística.

IMG_6354

Fora como fora, alí os permanecen, coroando o lugar das nosas experiencias máis delicadas. Chegaron a vivir dende días ata catro ou cinco anos. Algúns incluso foron soterrados cós seus nomes en diminutivo, para que nin a morte truncara a súa condición de neno. E alí continuarán, porque ningún perderá xamáis o seu dereito a aquel reducido espacio. Algúns, incluso contan con improvisados ramos de flores enriba das súas lápidas, probablemente obra doutro meniño. Porque somos todos, pero sobre todo os nenos, os que nunca nos esquecemos dos nosos pequenos anxos da garda.

CELEBRAMOS O SOLSTICIO DE INVERNO NO CON DO NAVÍO

ImaxeChegan unhas datas moi especiais, máis aló de festexos relixiosos e de afáns consumistas, non se pode negar que algo fermoso se impregna nas nosas almas cando chega o solsticio de inverno. Non é nada novo. Ocorre e celébrase dende o principio dos tempos. Có solsticio de inverno finaliza unha época de escuridade, de días curtos e tristes, para dar lugar a unha nova época de luz e esperanza, porque, a quen non lle mellora o humor cando os días se van facendo máis longos?

navío3

ImaxeNesta ocasión, a nosa Aguamorta trasladouse ata o Con do Navío para celebrar estas datas. Non, non ten nada que ver coa enigmáitca Stonehenge, unha formación craramente de orixe humá consistente en megalitos trasladados ata alí, quén sabe cómo. O noso Con do Navío, en cambio, é un afloramento, espectacular afloramento, do rochedo granítico sobre o que nace a nosa Illa.

navío4

Trátase dun dos complexos rochosos máis espectaculares da Arousa debido ás súas grandes dimensións, con razón os arousáns da época descubriron alí a chegada dos perigosos homes do norte. Os seus arredores serven de cobixo a confiados coellos, que por momentos esquecen que as xentes poden chegar até alí. Polo demáis, un cálido misteriro envolve ó Con do Navío durante o solpor e por momentos ata estranos efectos sonoros eólicos o envolven. Que pasen vostedes unhas moi felices festas.

Imaxe

navío5

Imaxe

AS SEREAS DO MAR DE AROUSA.

“Nembargantes, as sereas posúen un arma moito máis terrible que o canto: o seu silencio”.

Franz Kafka.

Escudo de Galicia deseñado por Castelao.

Nunha cultura ateigada de lendas e seres mitolóxicos como a galega, non podían faltar os vinculados ó mar. En concreto, imos referirnos ás sereas, seres de gran beleza e magnetismo, metade muller e metade peixe.

Contan as lendas que no mar de Arousa, ese mar que por estar tan pechado pola ría do mesmo nome é merecedor dese nome propio, os mariñeiros adoitaban avistar a estes seres, aínda sendo coñecidos os seus esforzos por escapar das miradas humanas.

Na soidade do amencer e das rigurosidades dos traballos, os mariñeiros escoitaban uns fermosos e seductores cantos polos que non podían evitar sentirse atraídos. Eses cantos conducíanos, segundo algunhas versións, onda terribles treboadas e, en consecuencia, a unha morte segura. Noutras versións, en cambio, as sereas nada tiñan de maligno. Mais ben ó contrario, pois guiaban ós mariñeiros cós seus cantos cara os lugares onde a pesca era máis beneficiosa e as condicións meteorolóxicas máis seguras.

Contan que, en certa ocasión, na metade dun violento naufraxio, unha serea lle salvou a vida a un nobre galego. A serea, desfeita de cansanzo, apareceu inconsciente nunha praia de Illa de Sálvora. O nobre, en canto a atopou, coidou dela e chamouna “Mariña”. En canto a serea se foi repoñendo, as súas escamas foron desaparecendo, e cando xa non tivo ningunha, casou có nobre, con quen tivo moitos fillos. Din que ese foi o inicio do apelido “Mariño”, e que todos os que se apelidan así, son sen dúbida descendentes do nobre e da serea Mariña.

En conmemoración a este episodio, no peirao de Sálvora eríxese a estatua dunha serea. Ademáis, a serea é tamén a figura principal do escudo de Galicia que Castelo deseñou en 1937. En concreto, o seu debuxo baséase nun motivo que aparece nun dos muros da Capela do Patrocinio do Rianxo natal do polifacético autor. No escudo de Castelao é a serea a que sostén o escudo en si mesmo, ó tempo que é rodeado polo emblema “Denantes mortos que escravos”.

TEMPO DE ENTROIDO, TEMPO DE COMEDIA NA RÚA.

Non son poucos os historiadores que falan da existencia dun teatro popular medieval do que case non quedan referencias, pero si moitos vestixios en festas e tradicións galegas. Sobre todo no entroido, que si por algo se caracteriza en Galicia é pola enorme cantidade de representacións que teñen lugar na rúa durante estes días.

Así pois ata non fai moito eran habituais as representacións de casamentos, onde podían participar unha chea de “actores”, onde destacaban o papel do cura e do sufrido noivo, que non adoitaba ter moi boa predisposición para casar.

Outro gran exemplo é o ancestral entroido de Laza e os seus famosos “peliqueiros”, personaxes moi respectadas, dos que nin sequera se lles chama “disfraz”. Para aqueles que os encarnan trátase dun sentimento que vai máis aló dos días de entroido. Polo demais, nunca se verá a un “peliqueiro” quitarse a careta ou deterse no medio da rúa.

Por outra parte a “farsa de Bora”, aldea que se atopa preto de Pontevedra, foi recollida por Bouza Brey, ó relatar a crónica do ano ó que el asistiu, 1947. Nela participan unha vella, o alcalde e os seus criados.

No entroido galego eran tamén moi frecuetes antigamente os xuízos. En moitas ocasións eran animais os que se xulgaban, por exemplo galos, e ata se soltaban algúns para que todo o mundo correra detrás deles para capturalos.

Seguindo cós animais, célebre é tamén a mula de Viana do Bolo. A mula, que non é máis que uns cantos rapaces cubertos cunha manta, percorren as rúas importunando ós transeúntes, baixo a direción do maragato.

Pero, para representacións, aquelas que se fan no tradicional “enterro da sardiña”. Xa sexan sardiñas, momos, liborios ou loros, do que non cabe dúbida é do gosto dos galegos pola esaxerada interpretación dos choros.