AS AMANTES DA TORRE DE SAN SADURNIÑO (II): XOANA DE CASTRO “A DESAMADA”.

Sepulcro de Xoana de Castro na Catedral de Santiago de Compostela. Imaxe: Wikipedia.

Sepulcro de Xoana de Castro na Catedral de Santiago de Compostela. Imaxe: Wikipedia.

En noites de inverno, cando o vento sopra desesperado e se avivan as ondas do mar que buscan á Torre de San Sadurniño, son moitos os que aseguran que alí, perdéndose entre eses sons mariñeiros, escóitanse os choros dunha muller. Uns lamentos inconsolables, que retumban nas pedras de San Sadurniño e se perden na inmensidade do mar. E son, moitos aseguran, as voces de Xoana de Castro, a raíña máis breve de Castela.

Así no lo contaron nos seus escritos Cunqueiro e Otero Pedrayo, e así a lenda desta desgraciada dama chega ata nos. Xoana de Castro era unha viúva nova e fermosa cando coñeceu ó Rei de Castela, Pedro I “O Cruel”, que semella que ben gañado tiña o alcume. Estaba casado con Blanca de Borbón, por motivos estratéxicos, xa que o matrimonio aseguráballe unha alianza con Francia, nun momento de tensión e intrigas, xa que os seus irmáns pretendían asalta-lo trono. Pero cando coñeceu a Xoana todo cambiou. Os dous axiña se namoraron, pero Xoana non prometía máis ata que se celebrara o matrimonio entre eles. Entón, Pedro obrigou ós bispos de Ávila e Salamanca a declarar nulo o seu matrimonio con Blanca de Borbón.

Celebrouse entón a voda, máis, inexplicablemente, ó día seguinte Pedro repudiou a Xoana e non a quixo máis coma esposa. E ninguén coñece o motivo nin que foi o que sucedeu entre aquelas paredes durante a noite. Qué podería ter sido tan grave coma para que o Rei tomara tan drástica decisión? Con todo, malia a brevedade do matrimonio, aínda tiveron un fillo chamado Xoán, a quen o Rei fixo herdeiro ó trono, claro que por detrás dos fillos de outra das súas amantes. A raíña, desconsolada, tomou retiro na Torre de San Sadurniño. E alí segue, como moitos pensan, penando dun lado para outro, cal eterna santa compaña, amparándose no consolo de sentirse raíña, aínda que para ninguén máis o era.

Advertisements

AS AMANTES DA TORRE DE SAN SADURNIÑO (I): MARÍA GÓMEZ, INFANTA DE HUNGRÍA.

A Torre de San Sadurniño en Cambados encerra entre as súas pedras unha chea de misterios, lendas e romances. Comezando pola incertidume do seu ano de construcción e de si todas as historias que se lle atribúen son tan reais como semellan.

A torre que chega ata os nosos días presúmese que formaba parte dunha antiga fortaleza medieval e, coma tal, tivo tamén nas súas estancias a presenza de varias damas que residiron alí, coma auténticas damas do castelo, soñando día tras día debruzadas nas ameas á hora do solpor, a que o seu cabaleiro chegue a buscalas.

A torre de San Sadurniño no barrio mariñeiro de San Tomé, en Cambados

A torre de San Sadurniño no barrio mariñeiro de San Tomé, en Cambados. Imaxe: Marcos Cancelas Dozo.

E aínda que as chamamos amantes, nada tiñan que ver con algo así. Pero debemos lembrar que na época dos señores feudais as damas repectables habían de iniciar as súas relacións unha vez chegado o matrimonio. Pero as nosas damas eran libres, independentes e con ideas propias, algo que en moitos casos, acabaría por pasarlles factura.

E a primeira historia que imos contar é a de María Gómez, infanta de Hungría e do seu namorado, Paio Gómez de Soutomaior. Paio pertencía a unha linaxe pobre, pero moi respectables, como eran os Lantaño, de Meis. Era un nobre inquedo e con boas dotes para a diplomacia, polo que o Rei Enrique III de Castela o enviou á rexión da Tartaria. E alí, segundo se conta na “Galicia Feudal” de Victoria Armesto, recibido polo Gran Tamerlán, o cargo máis importante daquelas terras, Paio foi sometido a unha proba. Fronte a unha pedra que suaba sangue cando se mentía, Paio, previo interrogatorio, había de dicir toda a verdade. O caso é que non dixo nin a primeira, e a pedra tampouco suou. E moitos dos alí presentes lle quitaron mérito ó cabaleiro, porque crían que a pedra non suaba porque non entendía galego.

Pero tan convencido e contento quedou o Tamerlán, que lle enviou ó Rei Enrique dúas doncelas húngaras que habían de viaxar con Paio. Máis, durante a viaxe, o cabaleiro galego non puido resistirse ós encantos dunha das mozas. Había tomar en galego o nome de María Gómez. O Rei, ó coñecer a historia, enoxouse moito con Paio, por “tomar” un regalo que era para el. Nembargantes, en lugar dun desenlace tráxico, o Rei Enrique sentenciou que Paio había de casar con María. E así foi, máis Paio, resignado e rancoroso có Rey, con quen xa tiña unha relación moi deteriorada, agardou ó seu falecemento para repudiar a María. E foi enviada ó castelo de San Tomé de Cambados. E en Cambados acabaron os seus días, claro que non tan illada, como contan os romances medievais. Chegou a ter unha filla con Paio, pero a ela, o seu pai, buscoulle un mellor destino.

A MULLER TRABALLADORA DA AROUSA (PERMÍTASE A REDUNDANCIA)

A muller da Arousa sempre levou unha vida moi activa laboralmente, que tentaba  conxugar có seu traballo na casa. Xa fora indo á seca, poñendo patacas, vendendo peixe, como atadoras ou redeiras, etc e todo unido ó difícil pero pouco recoñecido traballo de levar unha casa e criar fillos. Hoxe en día os traballos das mulleres da Arousa son máis diversos, gracias á oportunidade de acceder ós estudos e ó carácter máis independente da muller en xeral. Pero iso non evita que en todo o noso pasado ata onde nos chega a memoria, ser unha muller na Arousa fora sinónimo de ser muller traballadora.

Doli_Doli_Film

Traballadoras da fábrica de Odosa no seu encerro durante o conflito.

Doli, Doli, Doli... as conserveiras

Cartel dun documental que conta a historia do conflito laboral de Odosa.

m1

Traballadoras de Odosa, moitos anos antes do conflito, nun momento de lecer.

m2

Repartidoras de pan.

m3

Mulleres no lavadoiro da Abilleira.

m4

Atadoras ou redeiras no peirao do Chufre.

m4

Sequeira escollendo a ameixa nos anos 60.

m5

Traballadoras da conserva.

m7

Mulleres á porta da antiga lonxa nos anos 60.

sequeiras

Grupo de sequeiras.

Documentación:

 

santiagoturismo.com

Ilha de Arousa 1969-70, de Uxío Outeiro, youtube.com

A Illa de Arousa, un percorrido no tempo. Deputación de Pontevedra.

 

 

FELIZ SOLSTICIO DE INVERNO DENDE QUILMA

Na Arousa as pedras falan, viven e observan. Por iso, cada ano, cando se produce o solsticio de inverno, homenaxeamos algún dos conxuntos máis característicos e impresionantes dos que dispoñemos, que non son poucos, para emular, dalgunha maneira ó Stonehenge. Comezamos o ano pasado có Con do Navío e nesta ocasión, o lugar ó que nos trasladamos foi Quilma, a ese especial monte e ó seu presunto menhir.

Punta Quilma

Punta Quilma, Illa de Arousa (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Atopámolo nun lugar estratéxico. Por un lado, o muíño de auga e as praias de Carreirón en fronte. Por outro, o Areoso, na que seguramente é a perspectiva máis espectacular que se pode atopar do illote dende terra. Segundo os restos arqueolóxicos, Quilma formaría parte dunha liña que comenza cós restos funerarios do Areoso e que tería alí a súa continuación. De feito, en documentos antigos constátase a existencia do topónimo “Castro de Quilma”, algo que fai máis que probable a antiga existencia dun castro nesta zona.

Punta Quilma

Punta Quilma, Illa de Arousa (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Especial atención merece unha estructura de catro metros que se alza inclinado alí, o máis parecido a un menhir que podemos encontrar en moitos quilómetros á redonda. De feito, este con chamou a atención do biólogo e xeólogo arousán Juan Poza, que alertou ós expertos sobre isto. E non podía estar moi desencamiñado, pois dende un primeiro momento considerouse que era necesario someter a estudo a rocha. E é que a natureza é ben caprichosa e unha gran parte da súa obra escapa á máis grande imaxinación humana. Aínda así, demasiado perfecta e demasiado trazada semella. Claro que, polo momento, os estudos non chegaron a resultados concluínten do que para nós xa sempre será un menhir.

Punta Quilma

Punta Quilma, Illa de Arousa (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

 

OS COMENZOS DO CINE NA AROUSA, ANO 1935.

Pode que o lembremos como a época dourada do cine na Arousa o asociemos a heroes tan dispares como Cantinflas, Superman ou Bruce Lee, ademáis dunha velliña có seu pano negro á cabeza, que se apostaba diante das portas dos cines Arosa e Capitol rodeada de lambetadas, onde ían todos os nenos a arremuiñarse. Pero o cine na Arousa tivo unha esplendorosa época nada máis chegar a luz eléctrica, precisamente, cando menos medios se dispuñan.

Rapaces agardando para entrar no Cine Arosa.

Rapaces agardando para entrar no Cine Arosa.

Un artigo publicado no xornal madrileño “La Estampa” cóntanos todo iso en primeira persoa. O xornalista de dito xornal, Lorenzo Carriba, pasou unha tarde na Arousa en marzo de 1935, só uns meses despois de que a Illa “proclamase” o seu estado independente. Os relatos que se suceden ó longo do artigo son unha testemuña excepcional para o presente, polo que sen dúbida non imos tardar en volver moitas veces a este documento.

De entre todas as historias que se van sucedendo ó longo desa tarde, atopamos o relato da nova sensación que percorría toda a Arousa: o cine. A xente cóntalle ó xornalista que dous alemáns (os irmáns Willisch) montaran unha central eléctrica, que estaba a chamar a revolucionar a vida cotiá. Así pois, só un mes despois de que a luz por fin chegara á Arousa, había xa dous cinematógrafos de cine mudo. Un terceiro sonoro inaugurábase, precisamente, a mesma tarde da visita do xornalista. O seu nome pode que lles sexa familar, O Capitol. Para que este funcionara, as luces das casas tiñan que estar apagadas, pero lonxe de importalles iso ós nosos veciños de entón, semella que se prestaban gustosamente.

Maurice Chevalier era o actor de moda na Arousa de 1935.

Maurice Chevalier era o actor de moda na Arousa de 1935.

Foi así como as rapazas da Arousa andaban todas namoradas do galán da época, o actor francés Maurice Chevalier, gracias ó seu filme “El desfile del amor” (“The love parade” na versión orixinal). Unha película ésta do ano 1929, polo que tan só seis anos despois chegaba a proxectarse na Arousa.

Polo tanto, agora coñecemos que, ademáis da época na que conviviron os cines Arosa e Capitol, houbo un tempo no que na Illa eran tres os cines que había. A maxia do sétimo arte ten estas cousas.

O BARRIO MARIÑEIRO DE PEDRASERRADA

pedra7

lanchas (Imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Non hai vila ou cidade que non teña o seu propio barrio mariñeiro, coma no caso do Berbés en Vigo ou Santo Tomé en Cambados. Este último, incluso, era unha poboación propia que acabou uníndose á vila natal de Ramón Cabanillas.

pedra6

Piorno (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Claro que, falar dun barrio mariñeiro na Illa de Arousa pode resultar un tanto raro, pois toda ela é mariñeira. Pero hai algo diferenciador na zona de Pedraserrada, algo que pode entroncar con outros clásicos barrios mariñeiros. Pedraserrada foi uns dos primeiros barrios da Arousa, algo que ven demostrado pola presenza de casiñas de pedra antigas, nunha concentración máis alta que no resto da Arousa. Moitas destas casas foron restauradas, pero tamén é certo que é unha zona que vive unha gran degradación, sobre todo na súa parte costeira.

pedra5

Pedra Serrada (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Pedraserrada constrúese a base dun enmarañado de rúas estreitas e pedregosas, con laxes asomándose no chan e nos camiños. Fai non moitos anos eran habituais alí as tabernas, como “a de Monchita”, moi recordada entre os veciños. Unha circunstancia que reforza, e moito, a súa condición mariñeira.

pedra4

Pedra Serrada (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

Outro dos seus elementos diferenciadores é a presenza de piornos. Estas construcións tipicamente galegas eran, e seguen sendo, moi habituais en toda a Arousa. A principios de século dicíase que había un en cada casa. A particularidade dos de Pedraserrada é que moitos deles se atopan á beira do mar, unha circunstancia esta pola que é coñecido e admirado o fermoso pobo de Combarro, no que si se levou a cabo unha remodelación e restauración dos seus elementos arquitectónicos. Non é doado en xeral pescudar a data de construción dun piorno, pero segundo nos conta un veciño, e poñendo como referencia ó pai e ó avó, podemos dicir que no último cuarto do século XIX o piorno da súa casa xa estaba en pé.

pedra3

Pedra Serrada (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

E xa achegándonos á costa, vemos unha paisaxe en Pedraserrada onde os piornos se asoman ó mar e conviven con embarcacións amarradas a uns ganchos que ateigan os cons. Ó ser zona de traballo, vemos tamén unha gran acumulación de lixo derivado dos traballos do mar. Algo que agocha en moitos aspectos a gran xoia patrimonial que existe en Pedraserrada, unha das zonas máis emblemáticas da Arousa.

pedra2

Pedra Serrada (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

pedra1

Piorno (imaxe: Marcos Cancelas Dozo)

50 ANOS DE LEMBRANZAS NO “GRUPO”

Qué tantos choros e disgustos causaba nos nenos a primeira vez que ían alí e qué nolstalxia causa anos despois aquel lugar que tanto nos marcou nas nosas vidas. A nosa escola, o Grupo, fai 50 anos. E para celebralo, estes días recréase unha aula moi semellante á de fai 50 anos, ademáis de haber tamén unha exposición que percorre todos aqueles anos a través dos seus estudantes, mediante fotos cedidas polos pais dos estudantes actuais.

Rapaces cós seu mestre, coa casa de Mascareñas detrás.

Rapaces cós seu mestre, coa casa de Mascareñas detrás.

A exposición está aberta para todo o mundo, iso si, recoméndase que acudan mellor polas tardes, para non distraer das súas leccións ós nenos. Por desgracia, temos que denunciar tamén dende aquí as mans largas dalgúns asistentes, que se levaron fotografías e deixaron con ocos valeiros gran parte da exposición. Lembren que son fotografías que ten moita xente, e que é doado conseguilas, sen necesidade de privar a ninguén de observalas.

congreso

Visita ó Congreso nos anos 80.

Con motivo do aniversario tamén se están dixitalizando vídeos  que se poden ver na canle do Youtube do colexio, onde seguramente moitos de vostedes poden atoparse. Gustaríanos lembrarnos de todos os mestres, que son moitos os que marcaron unha época, ou están marcando. Pero ante o risco de cometer imperdoables olvidos, non o imos facer. Sirva na súa representación a figura de Miguel, un mestre novo e estusiasta que chegou ó Grupo nos anos 80 e que agora é xa o máis veterano dos que están alí.

pabillón quinto

Unha clase posando diante do “Pabillón de 5º”

A exposición de fotografías lévanos a unha viaxe no tempo de 50 anos de duración. Imaxes de estudantes e mestres a través de distintas xeneracións. Tampouco falta, como non podía ser doutra forma, a presencia da mítica porteira Luísa, xubilada fai poucos anos. Aparece nos seus anos de estudante, aínda que estes non tiveron lugar no Grupo.

pasillos

Corredor da exposición.

Tampouco falta a presenza de moitos dos que nos deixaron antes de tempo, así como a querida Sor Aurora, ou a nosa entrañable Sor Riquiña, que entre as súas numerosas actividades, tamén estaba a de ser mestra no Grupo. Moitas son imaxes dos Antroidos, datas moi especiais e moi celebradas no colexio, e moitas son tamén de excursións e viaxes, como un mítico realizado nos 80 ó Congreso dos Deputados. Naquela ocasión tratábase dun premio gañado polos estudantes por un traballo realizado.

patio

Patio do “Grupo”

O Grupo tiña tamén a súa particular casa encantada, a casa de Mascareñas. Tratábase dunha casa que ficara dentro das instalacións escolares e que pertencera a un antigo médico chamado Mascareñas. Nas horas dos recreos aquela casa era unha gran atración para moitos rapaces, como escenario das súas aventuras. Có tempo chegou a estar ruinosa chegando a supoñer un grave perigo para os rapaces e un problema inabarcable para os mestres. Finalmente foi derruida para construir no seu lugar o actual Polideportivo.

porteira luísa

A porteira Luísa nos seus anos escolares.

E agora, 50 anos despois, é oda unha gran satisfación ver de novo a nosa escola, mellorada e gozando de gran saúde, e formando ás novas xeneracións de arousáns. Vémonos dentro doutros 50 anos… e máis o que queda.

sor aurora

A sempre querida e lembrada Sor Aurora tamén foi mestra no Grupo.